سواد قرآني چيست ؟
1- سواد قرآنی يک نياز همگانی است. همه افراد جامعه با هر وضع اقليمی، شغلی، اقتصادی، اجتماعی و... برای آن که هويت انسانی _ الهی خويش را بشناسند، از آن مراقبت کنند و زمينه شکوفايي تدريجی آن را فراهم آورد، به سواد قرآنی نيازمند هستند .
2- سواد قرآنی از يک حد پايه برخوردار است. هرچندافراد با توجه به تفاوت هايي که درتحصيلات، سن، شرايط اقتصادی واجتماعی دارند به سطوح مختلفی از سواد قرآنی نيازمند هستند، ولی بهره مندی عموم از يک حدّ پايه ضروری است .
3- حد سواد قرآنی درطول زمان درحال تغييراست. باتوجه به شرايط وامکانات مختلف در هر جامعه ونيز تغييرات اين شرايط در طول زمان، اين حد، نيازمند شناسايي وتعريف خاص است .
4- حداقل سواد قرآنی منجر به خواندن مستمر قرآن کريم، فهم تدريجی معنای عبارات وآيات آن شده وزمينه ساز بهره گيری مادام العمر از آموزه های الهی می شود. هدف آموزش عمومی قرآن، نمی تواند صرفاً دستيابی به دانش ومهارت خاصی در ارتباط با قرآن کريم باشد، بلکه بايد توانايي وقابليتی فراهم آورد که فردبتواند ضمن انس وارتباط دائمی با قرآن کريم، پيوسته خود را در معرض تزکيه وتعليم الهی قرار دهد .
مهم ترين هدف آموزش قرآن در آموزش و پرورش، دستيابی دانش آموزان به سواد،قرآنی است. با توجه به آنچه که درباره سواد قرآنی بيان شد، به طور خلاصه آموزش قرآن در آموزش وپرورش بر چهار وجه يک هرم استوار است :
وجه اول : آموزش خواندن قرآن کريم (دوره ابتدايي شامل روخوانی و روان خوانی)
وجه دوم : آموزش درک معنای عبارات و آيات ساده و پرکاربرد قرآن کريم ( دوره راهنمايي)
وجه سوم : آموزش شيوه های تدبر در آيات قرآن ( دوره متوسطه)
وجه قاعده : انس با قرآن کريم : لازمه موفقيت موارد فوق و هم چنين ميوه وجوه سه گانه بالا است.
قابل ذکر است که انس با قرآن کريم و علاقه به يادگيری آن، هم يک رکن ازسواد قرآنی و هم ضامن بقاء و توسعه دو رکن ديگر است. اگر سواد قرآنی به دستيابی به اين جزء منجر نشود، نه تنها ضمانتی برای دوام سه رکن ديگر وجود ندارد، بلکه ضرورت وفلسفه آموزش قرآن ناکام می ماند.
4- فعاليت هاي فوق برنامه بايد مكمل برنامه درسي قرآن باشد
دانش آموزان در حالي در مسابقات قرآني و معارف اسلامي شركت مي كند كه محتواي پيش بيني شده مسابقه را در مدرسه آموزش نمي بينند. در مقابل محتواي كتاب هاي درسي قرآن و ديني و ساير كتب كه با دقت هاي فراوان از سوي پژوهش گران دفتر برنامه ريزي و تاليف كتب درسي طراحي و متناسب با نيازها و علائق دانش آموزان در كتب درسي قرار مي گيرند، كمتر مورد مسابقه هستند.
به عنوان مثال : مسابقات قرائت و حفظ قرآن كه يك فعاليت قرآني از نوع تخصصي است هيچ گاه جزء اهداف كلان آموزش و پرورش نبوده و نيست و در مقابل كسب مهارت روخواني و روان خواني قرآن به عنوان اهداف اصلي آموزش قرآن در دوره ابتدايي است. چه خوب است مدير و مربي مدرسه در کنار برگزاري مسابقات قرائت و حفظ قرآن, مسابقه روخواني قرآن كامل (براي كلاس هاي اول تا سوم) و روان خواني قرآن كامل (براي كلاس هاي چهارم و پنجم) برگزار كند و يا در دوره راهنمايي به مسابقه روان خواني (ترتيل آموزشي) و درك و فهم آيات و عبارات قرآني آن هم به صورت توأمان اهميت داده شود؛ ودر دوره متوسطه و پيش دانشگاهی به تدبر در آيات قرآن که جزء اهداف و رويکردهای برنامه های درسی دروه های تحصيلی است توجه شود.
5- مهارت آموزي به جاي قاعده آموزش
همان طور كه در بند سوم گفته شد علت مهجوريت قرآن در جامعه اين نيست كه افراد با قواعد روخواني و روان خواني آشنا نيستند، بلكه اشكال در اين است كه اصولا افراد با قرآن مانوس نيستند و بايد براي اين مسئله فكري كرد. يكي از راهكارهاي مهم در اين زمينه توجه به مهارت آموزي به جاي قاعده آموزي است.
در جلسات موفق و معتبر قرآنی كشور روش حاكم مهارت آموزي است. يعنی استاد در صدر جلسه مي نشيند و افرادي كه به حلقه انس با قرآن نشسته اند هر يك چند آيه مي خوانند و استاد اشكالات آنان را به صورت موردي و تلگرافي برطرف مي كند. « آن چه که اتفاق می افتد خواندن قرآن است.» ؛ اما در ساير كلاس هاي قرآن اين قواعد قرآن هستند كه محور آموزش هستند، معلم ارتباط يك سويه با دانش آموز داشته و معمولا متكلم وحده است و آنچه كه بيش از همه مورد غفلت قرار مي گيرد اين است كه « قرآن كمتر خوانده مي شود.»
اين اشکال از دو مساله ناشی شده است : اول از نظام مدرسه ای که در آن عموم دروس بر اساس قاعده آموزی ياد داده می شوند. و دوم تاثير کتاب هايي است که به منظور آموزش قرآن نوشته شده است و از آن جا که در کشور ما اغلب آموزش ها کتاب محور است همين روش ها از کتاب به معلم منتقل می شود.
6- کار را که کرد ؟ آن که تمام کرد.
مهم ترين عاملی که باعث می شود تا موفقيت های به دست آمده متناسب با اهداف قصد شده نباشد عدم اجرا, ويا اجرای ناقص برنامه ی درسی است.
در برنامه درسي قرآن چهار عامل مهم زير بايد در عرض هم اجرا شوند تا اهداف محقق شود.
6-1- معلمان و مربيان مدارس بايد با عناصر و اجزاء برنامه درسي آموزش قرآن آشنا شوند و مهارت لازم را در آموزش قرآن به دست آورند.
6-2- وسايل آموزش از قبيل لوح آموزشي، نوار آموزش قرآن معلم و دانش آموز، كتاب راهنماي تدريس معلم، ضبط صوت بايستي فراهم شود تا آموزش با اختلال روبرو نشود.
6-3- به نقش خانواده در آموزش توجه شود. بيش از يك پنجم آموزش بر عهده خانواده است. مواردي كه بايد خانواده ها درباره فراهم آوردن زمينه هاي لازم آموزش قرآن به آن ها توجه كنند، در مقدمه هر يك از كتاب هاي درسي دانش آموزان آمده است. خوب است مديران مدارس و معلمان و دبيران قرآن در آموزش اوليای دانش آموزان تلاش بيش تری از خود نشان دهند.
7- تفكيك آموزش هاي عمومي قرآن و فعاليت هاي تخصصي و فوق برنامه از يکديگر
حوزه هاي علميه، سازمان صدا وسيما، نهضت قرآن آموزي، سازمان تبليغات اسلامي, مركز توسعه وترويج فعاليت هاي قرآني و وزارت آموزش و پرورش بايد به اين نكته توجه كنند كه متاسفانه روند فعاليت هاي قرآني به جاي عمومي شدن به سوي تخصصي شدن حركت مي كند و اين در حالی است که روز به روز شاهد اين مساله هستيم كه ارتباط عموم مردم با قرآن كم تر و كم تر مي شود.
البته اين مطلب به معناي آن نيست كه نبايد فعاليت ها تخصصي شود بلكه بايد توجه شود كه فعاليت هاي تخصصي هم بايد روز به روز ساده تر و عمومي تر شود. مخصوصا مراكزي كه در اين زمينه مسئوليت اصلي و مستقيم را دارند بايد در اهداف و روش ها تجديدنظر نمائيد.
8- آيا می شود قرآن کريم را فهميد؟
قبلا چنين گفيم که علت دوری مردم از قرآن اين نيست كه افراد با قواعد روخواني و روان خواني آشنا نيستند، بلكه اشكال در اين است كه اصولا افراد با قرآن مانوس نيستند. در اين جا سوالی پيش می آيد و آن اين است که چرا آنان با قرآن مانوس نيستند؟ پاسخ بسيار ساده است زيرا مردم قرآن را نمی فهمند. سوال ديگر اين است که آيا می شود قرآن را فهميد؟ پاسخ اين است که « قطعا بله »
طبق بررسی های به عمل آمده در مجموعه کتاب های مختلف دوره ابتدايي مانند فارسی، دينی، تاريخ، علوم و... حدود 500 لغت قرآنی آمده است. مثل: کتاب، قلم، نور، ظلمات، سلام، حمد، وقت، بشر، علم، عمل، الّا، خلق، مؤمن، صالح، کافر، اصحاب، مِثل، مَثل، قوم، رحمت، عذاب، حق، ظلم، خالق، دنيا، آخرت، عالِم، عالَم، قيامت، صاحب، درجه، شديد، رسول، وسيله، قوم، صبح،خير، شرّ،مسجد، مبارک، جاهل، داخل، خارج، اوّل، آخر، شک، يقين، انسان، رعد وبرق، عاقل، مجنون، ذرّه، عظيم، جبال، شهيد، نعمت، ثمر, صبر و ...
هم چنين طبق بررسی ديگری قرآن کريم دارای حدود 78000 کلمه است که 67000 کلمه آن تکرار 11000 کلمه است. 1000 کلمه ای که بيش ترين تکرار را دارد و بيش از 75 درصد ازکل قرآن را شامل می شود. از اين تعداد کمتر از 400 کلمه که بيش ترين تکرار را دارند در کتاب های درسی آموزش قرآن دوره راهنمايي آمده است که حدود بيش از 50 درصد از کل قرآن را شامل می شود. درک معنای آيات وعبارات ساده و پرکاربرد راه کاری بسيار مناسب است که اولين نتيجه آن انس دائمی فرد با قرآن کريم است. همان که در نهج البلاغه اميرالمومنين عليه السلام آمده است: « ما جالَسَ هذا القرآن اِلّا قامَ عَنهُ بِزيادَهٍ اَو نُقصان, زيادَهٍ فی هُدی وَ نُقصانٍ مِن عَمی » (هم نشين نشد با قرآن مگر کسی که از کنار آن برخواست با يک افزونی و با يک کاستی افزونی درهدايت وکاستی در نادانی).
در زمينه امکان فهم قرآن کريم مقام معظم رهبری در رمضان 86 فرمودند : « اين كلماتی كه شما ملاحظه مي كنيد، همان چيزهائى است كه خداوند متعال به عنوان آخرين ذخيرهى معنوى وحى الهى به بشريت عطا كرده است. اينها را بايد فهميد.
متأسفانه ما حجاب زبانى داريم، حجاب لغوى داريم؛ اين كمبود ماست. يعنى كمبود ملتهاى غير عرب است. اين حجابى است كه ما داريم و قابل حل هم هست. نبادا كسى خيال كند حالا چه كار كنيم، نمي شود؛ نخير، اين كاملاً قابل حل است. بسيارى از كلمات و لغات قرآنى در زبان فارسى متداول ما تكرار شده است و ما مي فهميم. مثلاً فرض بفرمائيد: «وَ لَنَبلُوَنَّكُم بِشَىءٍ مِنَ الخَوفِ وَ الجوعِ وَ نَقصٍ مِنَ الاَموالِ وَ الاَنفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصّابِرينَ ». اين آيه شريفه را اگر نگاه كنيد، از لغات اين آيه، آنچه كه يك فارسىزبان نفهمد، فقط دو سهتاست، و الّا بقيه لغات را مي فهمد. حالا مثلاً « لنبلونّكم» را بايد برايش معنا كنند، اما « شىء» را مي داند يعنى چه. خود شما شىء، اشياء را به كار مي بريد. « خوف» را مي دانيد چيست، « جوع» را مي دانيد چيست، «نقص» را مي دانيد چيست، «اموال» را مي دانيد چيست، « انفس» را مي دانيد چيست، « ثمرات» را مي دانيد چيست. اينها چيزهائى نيست كه يك فارسىزبان اين ها را نفهمد. »
در اين زمينه آموزش و پرورش پيشگام است و سال هاست که اين کار با همت مولفان کتاب های درسی آموزش قرآن دوره های مختلف تحصيلی درحال انجام است کتاب های قرآن دوره راهنمايي منبع بسيار مناسبی در اين رابطه برای تشنگان زمزم زلال وحی است.
9- مناسب سازی رسم الخط قرآن کريم
بی ترديد از عوامل اصلي عدم انس دائمی اغلب مردم با قرآن کريم دشواری رسم الخط های رايج است. کشور ايران از معدود کشورهايي است که کتاب شريف قرآن با رسم الخط های متعدد وجود دارد. اين تهدد و تکثر از يک سو و استاندارد نبودن اين مصاحف از نظر متناسب سازی با معلومات قاطبه مردم از سوی ديگر باعث شده است تا مخاطب رفته رفته به دليل وجود غلط های فراوان در تلاوت قرآت , انگيزه لازم را از دست داده و از خواندن آن طفره رود ؛ حال آن که بسياری از اين غلط خواندن به شيوه کتابت برمیگردد. وجود اعراب اضافی در رسم الخط ها مانند حرکات کوتاه و کشيده و همزه ها و تشديدها وسکون های زائد و معجم باعث آن شده است که در قرآن های به خط استاد عثمان طه (مصری ) و يا استاد طاهر خوش نويس ( خط ايرانی) به طور متوسط در هر صفحه بيش از 200 علامت اضافی وجود داشته باشد کههريک از آ ها برای غلط خواندن يک کلمه قرآنی کافی است.
خوش بختانه آموزش و پرورش از رسم الخط قرآن ملی جمهوری اسلامی ايران استفاده می کند اين رسم الخط دارای ويژگی های منحصر به فرد و ساده ترين و نزديک ترين خط به زبان فارسی است که تنها علامت های ضرورذی را آورده است. اين قرآن شريف توسط مرکز طبع ونشر قرآن کريم جمهوری اسلامی ايران در ابعاد و اشکال مختلف چاپ می شود.
10- جايگاه تربيت قرآنی در آموزش و پرورش کجاست؟
اين سوال جدی با توجه به فرمايش امام خمينی (ره) که فرمودند : « تربيت بايد قرآنی باشد. » و « بچه های ما بايد تربيت قرآنی بشوند. »1 مطرح می شود که : نسبت برنامه های درس فعلی با تربيت قرآنی منظور امام خمينی چيست و چگونه می توان به اين هدف متعالی رسيد؟
شايد به اجمال بتوان گفت تا زمانی که همه کتاب های درسی ما مبتنی بر نظريات تعليم و تربيت اسلامی و يا حداقل بر مبنای نظريه اسلامی تعليم وتربيت تاليف نشود, مهجوريت قرآن به صورت اساسی از نظام تعليم وتربيت برطرف نخواهد شد. تا زمانی که به آيات قرآن کريم و روايات ائمه هدی عليهم السلام به چشم حداقل معادل و مثابه يک نظريه علمی نگاه نمی شود, چه انتظاری می توان از محصول نهايي علوم مختلف داشت ؟ علومی که «هو الاول» و «هوالآخر» آن ها افتاده و به قول استاد جوادی عاملی : « لاشه علم در دبيرستان ها و دانشگاه ها تدريس می شود.»
اميد است با توجه به تاکيدات مقام معظم رهبری درباره تحول اساسی در آموزش قرآن در کل پيکره آموزش و پرورش, در آينده نزديک شاهد تحقق منويات معظم له باشيم. انشاءالله
در پايان از همه خوانندگان و به ويژه دست اندركاران حوزه فعاليت ها قرآني خواهشمندم با توجه به اهميت و جايگاه رفيع قرآن، به خود اجازه ندهيم كه غيركارشناسانه درباره ساير فعاليت ها و برنامه های قرآنی اظهار نظر كنيم. هر كس با توجه به تخصص خود و با رعايت شأن و جايگاه منيع قرآن در جامعه اسلامي اقدام به نقد كنيم. نقد کنيم و تحمل نقد هم داشته باشيم و يا لااقل وا نمود کنيم که نقد پذيريم اما نقدی سازنده و رشد دهنده ودر عين حال منصفانه, نه نقدی مخرب که می تواند مثل سيلی يافته های پر زحمت و ارزشمند را يک شبه پايمال کند.
1- قرآن كتاب هدايت، ازمجموعه تبيان، شماره 13.
سلام بازدید کنندگان عزیز از اینکه به وبلاگ بنده سرزدید بسیار خوشحالم